Przepisy dotyczące ważności orzeczeń o stopniu niepełnosprawności były wielokrotnie nowelizowane w ostatnich latach, co w praktyce wywołało liczne wątpliwości interpretacyjne wśród organów administracji publicznej. W szczególności dotyczą one okresu obowiązywania orzeczeń, momentu „wydania nowego orzeczenia” czy też dnia, w którym orzeczenie „stanie się ostateczne”.
Błędna interpretacja przepisów może niesłusznie pozbawić stronę postępowania prawa do pobierania świadczeń związanych z niepełnosprawnością, takich jak zasiłek pielęgnacyjny, stypendia czy inne formy wsparcia finansowego, mimo że orzeczenie może nadal pozostawać w mocy.
W niniejszym artykule przedstawię analizę zmian w stanie prawnym dotyczących orzeczeń o niepełnosprawności na przestrzeni ostatnich lat oraz linię orzeczniczą, z której wynika, w jaki sposób należy prawidłowo interpretować przepisy. Wnioski mogą być zaskakujące nawet dla osób od lat zajmujących się postępowaniem administracyjnym.
Informacje przedstawione w artykule uwzględniają stan prawny na dzień 6 lutego 2025 roku.
Art. 15h ustawy z dnia 2 marca 2020 roku o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych po raz pierwszy wprowadził mechanizm automatycznego przedłużenia ważności orzeczeń o niepełnosprawności oraz o stopniu niepełnosprawności.
Art. 15h Ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
Z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność:
upłynęła w terminie do 90 dni przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, pod warunkiem złożenia w tym terminie kolejnego wniosku o wydanie orzeczenia, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności;
upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności
[…]
Stan zagrożenia epidemicznego ostatecznie został odwołany w dniu 1 lipca 2023 roku na mocy Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 14 czerwca 2023 roku w sprawie odwołania na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu zagrożenia epidemicznego. Art. 15h Tarczy antykryzysowej 1.0. został uchylony na podstawie art. 10 ustawy z dnia 9 marca 2023 roku o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw z dniem 6 sierpnia 2023 roku.
Wspomniana ustawa wprowadziła, w art. 23, kolejny przepis przedłużający ważność orzeczeń:
Orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, o którym mowa w art. 15h ustawy zmienianej w art. 10, w brzmieniu dotychczasowym, którego okres ważności:
upłynąłby do dnia 31 grudnia 2020 r. - zachowuje ważność do dnia 31 grudnia 2023 r.,
upłynąłby w okresie od dnia 1 stycznia 2021 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. - zachowuje ważność do dnia 31 marca 2024 r.,
upłynąłby w okresie od dnia 1 stycznia 2022 r. do dnia poprzedzającego dzień wejścia w życie niniejszego przepisu - zachowuje ważność do dnia 30 września 2024 r.
Powyższy przepis obowiązywał do dnia 30 grudnia 2023 roku i został uchylony na podstawie art. 5 pkt 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2023 roku o szczególnych rozwiązaniach służących zachowaniu ważności niektórych orzeczeń o niepełnosprawności oraz orzeczeń o stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 1 wspomnianej ustawy:
W tym miejscu warto zwrócić uwagę na zmianę wprowadzoną przez ustawodawcę – w dotychczasowych przepisach wskazywano bowiem na przedłużenie orzeczeń „nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia (…)”, zaś od dnia 30 grudnia 2023 roku powyższe sformułowanie zastąpiono stwierdzeniem „nie dłużej niż do dnia, w którym nowe orzeczenie (…) stanie się ostateczne”.
Ustawa z dnia 24 lipca 2024 roku o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych wprowadziła z dniem 6 sierpnia 2024 roku art. 6bb do ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, który znajduje zastosowanie także do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem jej wejścia w życie (tak: art. 2 ww. ustawy).
Zgodnie z obecnie obowiązującym art. 6bb:
Samo prześledzenie obowiązujących przepisów może być niewystarczające do odpowiedzi na pytanie, kiedy właściwie orzeczenie o stopniu niepełnosprawności utraci swoją ważność, a szczególnie – co dzieje się w przypadku, gdy osoba z niepełnosprawnością wniesie odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych?
Aby prawidłowo zastosować wspomniane wyżej przepisy, w pierwszym kroku należy dokładnie ustalić, do kiedy wydane było pierwotne orzeczenie o (stopniu) niepełnosprawności, oraz czy i kiedy składano wniosek o wydanie nowego orzeczenia. Jeżeli odpowiedź na ostatnie pytanie jest twierdząca, kluczowe będzie ustalenie, na jakim etapie jest postępowanie.
Aby lepiej zrozumieć przytoczone wyżej przepisy, przedstawię przykładową sytuację przedłużenia orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Przyjmijmy, że pierwotne orzeczenie zostało wydane w 2020 roku na czas określony do dnia 15 stycznia 2022 roku.
Jeżeli nie składano nowego wniosku o wydanie orzeczenia, na mocy art. 23 ustawy z dnia 9 marca 2023 roku o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw, orzeczenie zostało przedłużone do dnia 30 września 2024 roku.
Jeżeli przed dniem 30 września 2024 roku złożono wniosek o wydanie nowego orzeczenia (a sprawa jeszcze się nie zakończyła), zostanie ono automatycznie przedłużone do 31 marca 2025 roku, ponieważ jest to ostatni dzień szóstego miesiąca następującego po dacie określającej ważność orzeczenia.
Postępowanie w sprawie ustalenia (stopnia) niepełnosprawności w pierwszej instancji prowadzone jest przez powiatowe zespoły do spraw orzeczenia o niepełnosprawności, a w drugiej – wojewódzkie zespoły. Postępowanie prowadzone jest w oparciu o przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.).
Zgodnie z art. 16 k.p.a.
§ 2. Decyzje mogą być zaskarżane do sądu administracyjnego z powodu ich niezgodności z prawem, na zasadach i w trybie określonych w odrębnych ustawach.
§ 3. Decyzje ostateczne, których nie można zaskarżyć do sądu, są prawomocne.
Powołany wyżej przepis wprowadza jedną z podstawowych zasad procedury administracyjnej dotyczącą trwałości decyzji administracyjnych oraz pojęcie „ostateczności” decyzji. Jeżeli zatem strona postępowania nie złoży odwołania od orzeczenia wydanego przez powiatowy zespół ds. niepełnosprawności – orzeczenie to stanie się ostateczne pierwszego dnia upływu terminu do złożenia odwołania (chyba, że strona wcześniej zrzekłaby się prawa do jego wniesienia). Przeniesienie powyższej reguły na postępowanie w II instancji powinno prowadzić do wniosku, że w momencie wydania decyzji przez wojewódzki zespół ds. niepełnosprawności, strona wyczerpała drogę postępowania administracyjnego, a orzeczenie uzyskało przymiot „ostateczności”.
O ile powyższy wniosek byłby prawidłowy w ramach zwykłego postępowania administracyjnego, o tyle przy uwzględnieniu specyfiki postępowań związanych z ustalaniem stopnia niepełnosprawności, nie można uznać, że orzeczenie wojewódzkiego zespołu ds. niepełnosprawności staje się „ostateczne” z dniem jego wydania.
Analizując moment „ostateczności” ustalenia stopnia niepełnosprawności należy pamiętać o tym, że od orzeczenia wojewódzkiego zespołu ds. niepełnosprawności nie przysługuje skarga do sądu administracyjnego, a odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 477[8] § 2 pkt 4 k.p.c.). Podkreślić przy tym wypada, że „odwołanie” do sądu powszechnego nie jest tożsame z „odwołaniem” rozumianym na gruncie postępowania administracyjnego. Nie jest to zatem odpowiednik „trzeciej” instancji w postępowaniu administracyjnym.
Ze względu na wyraźne wyodrębnienie dwóch faz postępowania w sprawie ustalenia stopnia niepełnosprawności (pierwszą, prowadzoną na podstawie przepisów procedury administracyjnej, oraz drugą – prowadzoną na podstawie procedury cywilnej), możemy określić je „hybrydowe”.
Przepisy kodeksu postępowania cywilnego przyznają sądom pracy i ubezpieczeń społecznych kompetencję do merytorycznego rozpoznania sprawy, co należy do jednej z największych różnic pomiędzy postępowaniem sądowoadministracyjnym. Sąd pracy i ubezpieczeń społecznych samodzielnie dokonuje wszechstronnej oceny okoliczności sprawy, a zatem nie tylko odnosi się do zarzutów podniesionych przez stronę, lecz także z urzędu jeszcze raz bada sprawę co do jej meritum.
W przypadku wniesienia odwołania do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, moment „wydania orzeczenia o niepełnosprawności” przesuwa się na dzień uprawomocnienia wyroku sądu powszechnego. Taką interpretację potwierdził m.in. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 20 sierpnia 2024 roku, sygn. IV SA/Wr 792/23 (pełna treść orzeczenia dostępna w CBOS).
Osoby, które złożyły odwołanie do sądu powszechnego, mogą nadal korzystać z uprawnień wynikających z wcześniejszego orzeczenia o niepełnosprawności – w tym np. pobierać zasiłki pielęgnacyjne – aż do momentu prawomocnego rozstrzygnięcia sądowego albo do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie ważność orzeczenia (w zależności które z tych zdarzeń nastąpi wcześniej).
Organy przyznające świadczenia powinny uwzględniać ten fakt w decyzjach administracyjnych i nie mogą automatycznie przyjmować, że wydanie „ostatecznego orzeczenia” następuje w chwili zakończenia postępowania administracyjnego.